ÖRDÜKLERİMİZE NEDEN DUYGUSAL OLARAK BAĞLANIYORUZ?
Bir kazağın, atkının ya da yıllar önce ördüklerimiz küçük bir oyuncağın bizim için neden bu kadar değerli olabildiğini hiç düşündünüz mü? Aynı malzemeden yapılmış, mağazada satılan bir ürünle kendi ellerimizle ördüğümüz bir eşya arasında çoğu zaman büyük bir duygusal fark vardır. Mağazadan alınan bir kazak yalnızca bir kıyafet olabilirken, haftalar boyunca ilmek ilmek ördüğümüz bir kazak; sabrımızı, emeğimizi, bekleyişimizi ve o süreçte yaşadığımız duyguları taşıyan kişisel bir nesneye dönüşebilir. Hatta bazen artık kullanmadığımız halde onu saklamaya devam ederiz.
Bu durum yalnızca “emeğimizi seviyoruz” şeklinde açıklanabilecek kadar basit değildir. Örgü; zaman, dikkat, tekrar, yaratıcılık, dokunma duyusu, kişisel anlam ve anılarla birleştiğinde ortaya yalnızca fiziksel bir ürün değil, kişinin kendi yaşam deneyiminin bir parçası çıkar. Bu nedenle ördüğümüz nesnelere duyduğumuz bağ, psikolojideki çeşitli mekanizmalarla ilişkilendirilebilir.
Bir Nesneye Değerini Biz Yüklüyoruz
Bir nesnenin ekonomik değeri ile bizim için taşıdığı psikolojik değer aynı şey değildir. Örneğin bir atkının maddi değeri oldukça düşük olabilir. Fakat o atkıyı bir ay boyunca her akşam örmüş, örerken sevdiğimiz bir müziği dinlemiş, bazı günlerde stresimizi onunla birlikte atmış ve sonunda bir yakınımıza hediye etmişsek, artık o atkı yalnızca ipliklerden oluşan bir nesne değildir.
Psikolojide nesnelere kişisel anlam yükleme eğilimi, insanların çevrelerindeki fiziksel nesneleri kendi kimlikleri ve deneyimleriyle ilişkilendirmeleriyle açıklanabilir. Bir nesne bizim için önemli bir anıyı, kişiyi veya yaşam dönemini temsil etmeye başladığında sembolik bir değer kazanır.
Örgü bu süreci özellikle güçlü hale getirir. Çünkü ortaya çıkan ürün tamamen dışarıdan gelen hazır bir nesne değildir. Onun oluşumunda doğrudan bizim seçimlerimiz vardır: ipliğin rengi, dokusu, modeli, ilmek sayısı, kullanılan teknik ve hatta yaptığımız hatalar bile ürünün bir parçasıdır.
Bu nedenle ördüğümüz şey, bir bakıma “bizden bir parça” taşır.
Emek Arttıkça Değer de Artıyor
Örgüde sonuç hemen ortaya çıkmaz. Bir kazağın tamamlanması günler, haftalar hatta aylar sürebilir. Bu süreçte kişi yalnızca fiziksel bir ürün üretmez; aynı zamanda zamanını ve dikkatini o nesneye yatırır.
İnsanların bir nesneye harcadıkları emek arttıkça o nesneye yönelik değer algılarının da artabileceği uzun zamandır psikolojide incelenmektedir. Buna “emek etkisi” adı verilir. Kendi emeğimizle oluşturduğumuz bir nesneyi, aynı nesneyi hazır olarak satın aldığımız duruma kıyasla daha değerli algılamamızın nedenlerinden biri budur.
Örneğin mağazada gördüğümüz bir kazak için belirli bir miktar para öderiz ve onu eve getiririz. Ancak kendi ördüğümüz kazakta durum farklıdır. İpliği seçeriz, ilmekleri atarız, sıraları takip ederiz, bazen söker ve yeniden öreriz. Bir hata yaptığımızda yalnızca birkaç ilmeği değil, harcadığımız zamanı da yeniden değerlendirmek zorunda kalırız.
Sonunda elimizdeki kazak, harcadığımız bütün bu zamanın somut bir karşılığı haline gelir.
Bu nedenle ördüğümüz bir şeyi çöpe atmak veya başkasına vermek bazen düşündüğümüzden daha zor olabilir. Çünkü aslında yalnızca nesneden vazgeçmiyor, ona yatırdığımız emeğin ve zamanın sembolik değerinden de vazgeçiyoruz.
İlmekler ve Anılar Birbirine Bağlanıyor
Örgünün duygusal gücünü açıklayan en önemli faktörlerden biri de anıların nesneler aracılığıyla saklanabilmesidir.
Bir nesne belirli bir dönemle tekrar tekrar ilişkilendirildiğinde, zaman içerisinde o dönemin hatırlatıcısına dönüşebilir. Örneğin üniversite yıllarında örülen bir hırka, yıllar sonra dolaptan çıkarıldığında yalnızca hırkanın kendisini değil, o dönemdeki insanları, ortamları ve duyguları da hatırlatabilir.
Bu durum örgüde daha da belirgindir çünkü örme eylemi uzun süre devam eden bir süreçtir. Kişi aynı nesneyle tek bir anda değil, birçok farklı günde karşılaşır.
Pazartesi günü stresli bir günün sonunda birkaç sıra örülür.
Çarşamba günü bir arkadaşla konuşurken örgü devam eder.
Cumartesi günü bir kafede birkaç sıra daha örülür.
Birkaç hafta sonra ürün tamamlandığında bütün bu küçük anlar tek bir nesnenin içerisinde birleşmiş olur. Dolayısıyla tamamlanan ürün, farkında olmadan bir anı arşivi haline gelebilir.
“Bunu Ben Yaptım” Hissi
Ördüğümüz nesnelerle bağ kurmamızın bir diğer nedeni de öz-yeterlik duygusudur.
Bir şeyi kendi çabamızla ortaya çıkarmak, “Ben bunu yapabiliyorum” hissini güçlendirebilir. Özellikle başlangıçta zor görünen bir örgü projesinin tamamlanması kişiye somut bir başarı deneyimi sunar.
İlk başta yalnızca iplik ve şiş vardır. Sonra birkaç ilmek oluşur. Ardından bir desen ortaya çıkar.
Sonunda başlangıçta zihinde yalnızca bir fikir olarak bulunan ürün fiziksel bir gerçekliğe dönüşür.
Bu dönüşüm, kişinin kendi becerisini görmesini sağlar.
Üstelik örgüde hata yapmak sürecin doğal bir parçasıdır. Yanlış örülen bir sıra sökülebilir ve yeniden yapılabilir. Bu nedenle örgü, yalnızca üretme deneyimi değil, aynı zamanda hata yapma ve hatayı düzeltme deneyimi de sunar. Bu durum kişinin tamamladığı ürüne duyduğu gururu artırabilir. Çünkü ürün yalnızca “güzel” olduğu için değil, bütün zorluklara rağmen tamamlandığı için değerlidir.
Örgü ile Kimlik Arasındaki Bağ
İnsanlar kendilerini yalnızca kişilik özellikleriyle değil, yaptıkları şeylerle de tanımlarlar. “Ben yaratıcı biriyim”, “Ben el işi yapmayı seviyorum”, “Ben üretmeyi seviyorum” gibi ifadeler kişinin kendisi hakkında oluşturduğu anlatının parçalarıdır. Örgü bu anlatının somutlaşmasını sağlar.
Örneğin bir kişi kendi ördüğü kıyafetleri giydiğinde yalnızca bir kıyafet giymiş olmaz. Aynı zamanda kendi yaratıcılığını, becerisini ve estetik tercihlerini de dış dünyaya taşır. Bu nedenle bazı örgü projeleri zamanla kişinin kimliğinin bir parçası haline gelebilir.
Özellikle tamamen kendi tasarladığımız veya üzerinde değişiklik yaptığımız ürünlerde bu bağ daha güçlü olabilir. Çünkü ortaya çıkan nesne başkasının tasarımının yalnızca uygulanması değil, kişinin kendi kararlarının da bir sonucudur. Bu noktada örülen nesne ile onu ören kişi arasında sembolik bir ilişki oluşur.
Dokunmak da Bağı Güçlendiriyor
Örgünün yalnızca görsel değil, dokunsal bir deneyim olması da önemlidir. Yünün parmakların arasından geçmesi, şişlerin hareketi, ilmeklerin dokusu ve ortaya çıkan kumaşın hissi örgü deneyiminin fiziksel boyutunu oluşturur. İnsan beyninin dokunma duyusunu işleyen sistemleri ile duygusal ve anısal süreçler arasında güçlü bağlantılar bulunur.
Bu nedenle belirli bir ipin dokusunu yıllar sonra tekrar hissetmek bile geçmişteki bir örgü deneyimini hatırlatabilir.
Özellikle yumuşak bir battaniye, çocuklukta kullanılan bir örgü veya bir yakının ördüğü kazak gibi nesnelerde dokunsal özellikler duygusal bağı daha da güçlendirebilir.
Bir nesne yalnızca “gördüğümüz” bir şey olmaktan çıkar; onu hissettiğimiz bir şeye dönüşür.
Hediye Olarak Örülen Şeyler Neden Daha Özel?
Kendi ördüğümüz bir ürünü başka birine verdiğimizde, nesnenin anlamı daha da genişleyebilir. Çünkü el yapımı bir hediye yalnızca bir nesne aktarmaz. Aynı zamanda “Senin için zaman ayırdım” mesajını da taşır.
Özellikle örgü gibi uzun zaman alan bir üretimde, hediyenin arkasındaki emeğin görünmez bir hikâyesi vardır. Hediye edilen kişi belki o sırada harcanan saatleri görmez; fakat ürünün el yapımı olduğunu bilir. Bu nedenle örgü hediyeleri, maddi değerlerinden bağımsız olarak yüksek bir sembolik değere sahip olabilir.
Bir annenin çocuğu için ördüğü kazak, bir arkadaş için hazırlanan atkı veya yeni doğan bir bebek için örülen battaniye, zaman içerisinde yalnızca kullanılacak eşyalar olmaktan çıkıp ilişkilerin sembolüne dönüşebilir.
Neden Bazı Örgülerimizi Vermek İstemeyiz?
Bazen bir projeyi tamamladıktan sonra onu kimseye vermek istemeyiz. Hatta kullanmadığımız halde yıllarca saklayabiliriz.
Bunun altında birkaç farklı psikolojik mekanizma bulunabilir:
Öncelikle nesne kişinin emeğini temsil eder. İkinci olarak nesne belirli bir dönemin anısını taşır. Üçüncü olarak ise kişinin kendisiyle ilgili algısının bir parçasına dönüşmüş olabilir.
Bu nedenle “Bunu atamıyorum” dediğimizde aslında çoğu zaman nesnenin kendisine değil, nesnenin temsil ettiği şeye tutunuyor olabiliriz.
Bir atkıyı atmak, o atkının örüldüğü dönemi silmek anlamına gelmez elbette. Ancak insan zihni bazen anıları fiziksel nesneler aracılığıyla korumayı tercih eder.
Örgünün En Güzel Yanı: Sürecin Kendisi
Belki de ördüğümüz şeylere bağlanmamızın en temel nedeni, onların yalnızca sonuç değil, süreç olmalarıdır. Örgü bize hazır bir sonuç sunmaz. Her ilmek bir öncekinin üzerine eklenir. Küçük ve tekrarlayan hareketler zaman içerisinde büyük bir bütüne dönüşür.
Bu açıdan örgü, yaşam deneyimine de oldukça güçlü bir metafor sunar.
Tek bir ilmek önemsiz görünebilir.
Tek bir sıra küçük olabilir.
Fakat yüzlerce ilmek bir araya geldiğinde ortaya bir bütün çıkar.
Bu nedenle tamamladığımız bir örgü projesine baktığımızda aslında yalnızca bir kazak, atkı veya çanta görmeyiz. O nesnenin içerisinde harcadığımız zamanı, gösterdiğimiz sabrı, yaptığımız hataları, öğrendiğimiz teknikleri ve bazen o süreçte yaşadığımız duyguları da görürüz.
Ördüklerimiz Neden Bize Ait Hissediyor?
Yorumlar